Ως γονείς, αν έπρεπε να διαλέξουμε έναν και μοναδικό μεγάλο στόχο για το παιδί μας, ποιος θα ήταν αυτός; Οι περισσότεροι από εμάς θα απαντούσαμε αυθόρμητα: «Θέλω να γίνει ένας ευτυχισμένος, ανεξάρτητος άνθρωπος που πατάει γερά στα πόδια του».
Στην ψυχολογία, αυτή την πολύτιμη ικανότητα την ονομάζουμε αυτονομία. Όμως, η πραγματική αυτονομία δεν σημαίνει απομόνωση ή το να τα καταφέρνει κανείς «ολομόναχος» χωρίς να έχει ανάγκη κανέναν. Αντίθετα, είναι η βαθιά εσωτερική δύναμη του παιδιού να σκέφτεται, να νιώθει και να επιλέγει με βάση τις δικές του αληθινές ανάγκες, αναλαμβάνοντας με θάρρος την ευθύνη του εαυτού του (Bowlby, 1956).
Πώς όμως μπορούμε να καλλιεργήσουμε αυτή την ποιότητα στην καθημερινότητά μας;
Για να το απαντήσουμε αυτό, θα κάνουμε ένα όμορφο ταξίδι μέσα από τη ματιά τριών σπουδαίων θεμελιωτών της ψυχοθεραπείας: του Carl Rogers, του Eric Berne και του John Bowlby. Μαζί, μας προσφέρουν έναν πολύτιμο οδηγό για το πώς η αγάπη χωρίς όρους, ο καθαρός διάλογος και η ασφαλής αγκαλιά δημιουργούν το έδαφος για να πετάξει ένα παιδί με τα δικά του φτερά.
1. Carl Rogers: «Σ’ αγαπώ γι' αυτό που είσαι, όχι γι' αυτό που κάνεις»
Η δύναμη της Άνευ Όρων Αποδοχής
Φανταστείτε ένα παιδί που προσπαθεί να ανταποκριθεί σε όλα όσα θέλουν οι άλλοι από αυτό, καταπιέζοντας τον εαυτό του για να μην απογοητεύσει τους γονείς του. Ο Carl Rogers ονόμασε αυτή την παγίδα «όρους αξίας». Όταν το παιδί νιώθει ότι εισπράττει αγάπη και αποδοχή μόνο όταν είναι ήσυχο, όταν παίρνει άριστα ή όταν δεν λυγίζει, αρχίζει να κρύβει τον αληθινό του εαυτό. Σταδιακά, σταματά να εμπιστεύεται τα δικά του συναισθήματα και ψάχνει διαρκώς την επιβεβαίωση στους άλλους.
Η πραγματική αυτονομία ξεκινά όταν προσφέρουμε στο παιδί άνευ όρων αποδοχή. Αυτό σημαίνει ότι το αγαπάμε και το υποστηρίζουμε ως ξεχωριστή προσωπικότητα, ακόμη κι όταν δυσκολεύεται, ακόμη κι όταν αποτυγχάνει.
Η γονεϊκή ενσυναίσθηση στην πράξη: Όταν το παιδί έρχεται αντιμέτωπο με τη ματαίωση ή τον θυμό, αντί να βιαστούμε να το διορθώσουμε ή να το κρίνουμε, μπορούμε να γίνουμε ο καθρέφτης των συναισθημάτων του (Benita, 2020).
Πώς μεταφράζεται αυτό καθημερινά; Αν το παιδί γυρίσει στεναχωρημένο από το σχολείο επειδή δεν έγραψε καλά σε ένα τεστ, αποφεύγουμε τους χαρακτηρισμούς («πάλι δεν διάβασες») και επιλέγουμε τη σύνδεση: «Βλέπω ότι στεναχωρήθηκες πολύ με αυτόν τον βαθμό, και είναι απόλυτα φυσιολογικό να νιώθεις έτσι. Πώς αισθάνεσαι εσύ με την προσπάθεια που έκανες;». Με αυτόν τον τρόπο, το βοηθάμε να στραφεί μέσα του, να αξιολογήσει τον εαυτό του και να αναπτύξει τη δική του, αυτόνομη συναισθηματική ρύθμιση.
2. Eric Berne: Καθαρή επικοινωνία και οι «άδειες» που ελευθερώνουν
Το Σενάριο Ζωής και πώς να το αλλάξουμε
Ο Eric Berne μας έδειξε ότι τα παιδιά είναι εξαιρετικά ευαίσθητοι δέκτες. Από πολύ μικρή ηλικία, «μεταφράζουν» τα λόγια και τις συμπεριφορές μας σε ασυνείδητες αποφάσεις για τη ζωή τους, φτιάχνοντας αυτό που ονομάζουμε Σενάριο Ζωής.
Συχνά, χωρίς να το θέλουμε, μεταδίδουμε στα παιδιά Απαγορεύσεις (όπως το «μη νιώθεις» ή «μη μεγαλώνεις») ή Οδηγούς (όπως το «πρέπει να είσαι τέλειος» ή «πρέπει να είσαι πάντα δυνατός»). Αυτά τα μηνύματα εγκλωβίζουν το παιδί σε έναν ρόλο που εμποδίζει την αυθεντική του εξέλιξη (Stewart & Joines, 2006).
Πώς μπορούμε να σπάσουμε αυτά τα δεσμά και να δώσουμε στο παιδί τον χώρο να αναπνεύσει;
Αντικαθιστούμε την τελειομανία με την αποδοχή του λάθους: Όταν σταματάμε να εστιάζουμε ψυχαναγκαστικά σε κάθε μικρή λεπτομέρεια ή διόρθωση, δείχνουμε στο παιδί ότι το λάθος είναι απλώς ένα φυσικό σκαλοπάτι της μάθησης. Το απαλλάσσουμε έτσι από τον φόβο της ντροπής και την ανάγκη να είναι τέλειο.
Δίνουμε «άδειες» για συναίσθημα και ωρίμανση: Επιτρέποντας στο παιδί να κλάψει, να φοβηθεί ή να εκφράσει την ευαλωτότητά του, του δίνουμε την πολύτιμη άδεια να είναι ο εαυτός του. Του λέμε ουσιαστικά: «Επιτρέπεται να νιώθεις. Επιτρέπεται να μεγαλώνεις με τον δικό σου, μοναδικό ρυθμό».
Ως γονείς μιλάμε από μια ενήλικη θέση: Αντί για φωνές, κηρύγματα ή χειρισμούς, επιδιώκουμε καθαρές, ισότιμες συναλλαγές επικοινωνίας. Όταν απευθυνόμαστε στη λογική και τη σκέψη του παιδιού, ενεργοποιούμε τον δικό του εσωτερικό «Ενήλικα», βοηθώντας το να αναλάβει την ευθύνη των πράξεών του.
3. John Bowlby: Η «ασφαλής βάση» για εξερεύνηση
Το παράδοξο της ανεξαρτησίας
Εδώ κρύβεται ένα από τα πιο όμορφα παράδοξα της ανθρώπινης φύσης, το οποίο ανέδειξε ο John Bowlby: για να μπορέσει ένα παιδί να γίνει αληθινά ανεξάρτητο, πρέπει πρώτα να νιώσει απόλυτα εξαρτημένο και ασφαλές κοντά μας.
Η αυτονομία δεν έρχεται σπρώχνοντας πρόωρα ένα παιδί να τα καταφέρει μόνο του, ούτε απορρίπτοντας τις ανάγκες του για αγκαλιά και παρηγοριά. Αντίθετα, η δυσκολία ενός παιδιού να αποχωριστεί τον γονέα ή να εξερευνήσει τον κόσμο συχνά πηγάζει από βαθύτερη ανασφάλεια, από εμπειρίες απόρριψης ή υπερβολικής πίεσης.
Όταν ανταποκρινόμαστε με σταθερότητα και ευαισθησία στις ανάγκες του παιδιού, δημιουργούμε έναν ασφαλή δεσμό. Αυτός ο δεσμός λειτουργεί σαν ένα εσωτερικό φυλαχτό: το παιδί νιώθει άξιο να αγαπηθεί και ικανό να αντιμετωπίσει τον κόσμο (Fletcher & Gallichan, 2016).
Γινόμαστε «ασφαλές λιμάνι» και «ασφαλής βάση»:
Σκεφτείτε ένα παιδί που διστάζει να μπει σε μια νέα δραστηριότητα ή να παίξει με άλλα παιδιά.
Τι αποφεύγουμε: Την εξαναγκαστική πίεση («πήγαινε τώρα, μην κάνεις σαν μωρό») αλλά και την υπερπροστασία (να πάμε εμείς να παίξουμε αντί για εκείνο).
Τι κάνουμε: Παραμένουμε διακριτικά παρόντες στον χώρο. Επιτρέπουμε στο παιδί να πλησιάσει τη νέα κατάσταση με τον δικό του ρυθμό, έχοντας τη σιγουριά ότι αν πιεστεί, μπορεί να γυρίσει πίσω στην αγκαλιά μας για να «γεμίσει τις μπαταρίες του» και να προσπαθήσει ξανά.
Αντί επιλόγου: Η δική μας γονική διαδρομή
Η σύνθεση αυτών των προσεγγίσεων μας δείχνει ότι το να μεγαλώσουμε ένα αυτόνομο παιδί δεν είναι ζήτημα τεχνικών πειθαρχίας. Είναι ζήτημα σχέσης.
Για να μπορέσουμε να αντέξουμε τη ματαίωση του παιδιού μας, να μην το ελέγχουμε υπερβολικά και να του επιτρέψουμε να κάνει τα δικά του λάθη, χρειάζεται πρώτα να στρέψουμε το βλέμμα μέσα μας. Συχνά, οι δικές μας δυσκολίες ως γονείς καθρεφτίζουν δικά μας ανεπίλυτα βιώματα από το παρελθόν.
Όταν εμείς οι ίδιοι αναγνωρίζουμε και φροντίζουμε τα δικά μας συναισθήματα, σπάμε τον κύκλο και προσφέρουμε στο παιδί μας το πιο όμορφο δώρο: τη βεβαιότητα ότι η ανάγκη του να είναι συνδεδεμένο μαζί μας και η ανάγκη του να είναι ελεύθερο δεν βρίσκονται σε πόλεμο, αλλά αποτελούν τις δύο όψεις της ίδιας, βαθιάς αγάπης.
Ενδεικτική βιβλιογραφία
Benita, M. (2020). Freedom to feel: A self-determination theory account of emotion regulation. Social and Personality Psychology Compass, 14(11), 1–13. https://doi.org/10.1111/spc3.12563
Bowlby, J. (1956). The growth of independence in the young child. Journal of the Royal Society for the Promotion of Health, 75(12), 587–591.
Fletcher, H. K., & Gallichan, D. J. (2016). An overview of attachment theory: Bowlby and beyond. In R. J. Fletcher (Ed.), Attachment in intellectual and developmental disability: Clinical research and practice (pp. 11–31). Wiley Blackwell.
Stewart, I., & Joines, V. (2006). Η Συναλλακτική Ανάλυση Σήμερα: Μια νέα εισαγωγή στη Συναλλακτική Ανάλυση (Π. Ασημάκης, Μετάφρ.). Εκδόσεις Π. Ασημάκης. (Πρωτότυπη εργασία εκδόθηκε 1987)